Altı il anlamına gelen Vilayat-ı Sitte, doğudaki 6 ile verilen genel bir isimdir
Osmanlıca "ولاية ستة" (Vilâyat-ı Sitte) ifadesi Türkçeye "altı vilayet, altı il" olarak çevrilir. Terim, 19. yüzyılın sonlarından itibaren diplomatik yazışmalarda ve uluslararası anlaşmalarda Doğu Anadolu'daki altı ili tanımlamak için kullanılmıştır. Bu altı il; Erzurum, Sivas, Van, Diyarbakır, Elazığ (Mamuretü'l-Aziz/Harput) ve Bitlis'tir.
İlk olarak 1878 Berlin Antlaşması'na konu olan Vilayat-ı Sitte, bu anlaşmada ıslahat yapılması gereken bir bölge olarak kabul edildi
13 Temmuz 1878 tarihli Berlin Antlaşması'nın 61. maddesi, bu altı vilayette ıslahat yapılmasını öngörüyordu. Ermeniler için ıslahat yapılmasını isteyen Avrupalı devletler ve Rusya, bu maddeyle Ermeni Sorunu'nu uluslararası bir mesele hâline getirmeye çalıştılar. Oysa dönemin nüfus verilerine göre bölgede Ermeni nüfusu çoğunlukta dahi değildi; bölgeyi oluşturan yirmiye yakın sancağın hiçbirinde Ermeniler nüfus çoğunluğuna sahip değildi.
Yine 30 Ekim 1918 tarihli Mondros Ateşkes Anlaşması'nın ünlü 24. maddesi, Osmanlıca metinde Vilayat-ı Sitte olarak geçti. Maddeye göre; doğuda altı ilde herhangi bir karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu bölgeyi denetim altına (işgal) alabileceklerdi. İngilizce metinde "altı Ermeni vilayeti" olarak adı geçen bölgede İtilaf Devletlerinin amacı, Osmanlı Devleti'nin doğu bölgesinde bir Ermeni devleti kurmaktı.
Peki Vilayat-ı Sitte denilen bu altı il hangi illerdir? İşte bölgeyi oluşturan altı vilayet ve her birinin kısa tanıtımı:
1) Erzurum
Doğu Anadolu'nun en büyük ve stratejik açıdan en önemli vilayeti olan Erzurum, Vilayat-ı Sitte'nin merkezi konumundaydı. Osmanlı-Rus sınırına yakınlığı nedeniyle sık sık savaşların ve göçlerin merkezinde yer aldı; 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı ve I. Dünya Savaşı yıllarında bölgenin en kritik cephelerinden biri oldu.
2) Sivas
İç Anadolu ile Doğu Anadolu arasında bir geçiş noktası olan Sivas vilayeti, Vilayat-ı Sitte'nin en batıda kalan ve en geniş yüzölçümüne sahip iliydi. 1919'da toplanan Sivas Kongresi ile Millî Mücadele tarihinde de ayrı bir öneme sahip oldu.
3) Van
Van Gölü çevresinde kurulu olan vilayet, İran sınırına komşuluğu nedeniyle bölgenin en doğudaki idari birimiydi. Vilayat-ı Sitte içerisinde Ermeni nüfus oranının nispeten en yüksek olduğu il olarak kayıtlara geçmiştir.
4) Diyarbakır
Dicle Nehri kıyısında kurulu, tarihi surlarıyla bilinen Diyarbakır (dönemin adıyla Diyarbekir), Vilayat-ı Sitte'nin güneydeki en büyük vilayetiydi. Çok kültürlü ve çok dinli yapısıyla bölgenin ticaret merkezlerinden biri konumundaydı.
5) Elazığ
Dönemin resmi kayıtlarında Mamuretü'l-Aziz veya Harput adıyla geçen Elazığ, Fırat Nehri havzasında yer alan, madenciliğiyle öne çıkan bir vilayetti. 19. yüzyılda bölgenin önemli eğitim ve misyonerlik faaliyetlerinin merkezlerinden biri olmuştur.
6) Bitlis
Van ve Diyarbakır vilayetleri arasında, dağlık bir coğrafyada kurulu olan Bitlis, Vilayat-ı Sitte'nin en küçük yüzölçümüne sahip iliydi. Tarihi boyunca konumu nedeniyle önemli bir geçiş güzergâhı ve savunma hattı işlevi görmüştür.
Vilayat-ı Sitte'nin Tarihteki Yeri
Vilayat-ı Sitte terimi, Osmanlı Devleti'nin son döneminde uluslararası diplomasinin sık sık gündemine gelen, doğu vilayetlerinin kaderini belirleyen tartışmaların merkezinde yer almış bir kavramdır. Berlin Antlaşması'ndan Mondros Ateşkesi'ne uzanan kırk yıllık süreçte bu altı il, büyük güçlerin bölgeye yönelik siyasi hesaplarının odağı olmuştur. Bugün bu topraklar, Erzurum başta olmak üzere Türkiye'nin doğu illeri olarak varlığını sürdürmektedir.
Topluluk
Yorumlar (0)